ΟΙ ΗΡΩΕΣ ΤΟΥ ΤΕΛΕΜΑΡΚ

Πριν από λίγες μέρες πέθανε στο Οσλο σε ηλικία 91 ετών, ο Γιανς Αντον Πάουλσον ο τελευταίος επιζών από τους Ήρωες του Τέλεμαρκ. «Το σαμποτάζ του βαρέος ύδατος» θεωρείται παγκοσμίως η σπουδαιότερη πράξη αντίστασης κατά των γερμανικών στρατευμάτων στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλά γεγονότα σε όλη την Ευρώπη, όπως για παράδειγμα η Μάχη της Κρήτης συνέβαλαν ώστε να καθυστερήσουν τα επεκτατικά σχέδια των Ναζί, όμως η καταστροφή του εργοστασίου στο Βάμορκ ήταν αυτή που εμπόδισε τον Χίτλερ να αποκτήσει εγκαίρως την ατομική βόμβα κάτι βεβαίως που αν συνέβαινε θα άλλαζε άρδην τον ρουν της Ιστορίας.

Το βαρύ ύδωρ είναι νερό που αντί για δύο άτομα υδρογόνου και ένα άτομο οξυγόνου, έχει δύο άτομα δευτερίου (ισότοπο του υδρογόνου) και ένα άτομο οξυγόνου. Λέγεται αλλιώς οξείδιο του δευτερίου και ο χημικός του τύπος είναι D2O. Το βαρύ ύδωρ είναι υγρό, άχρωμο και άοσμο και βρίσκεται αναμειγμένο με το κοινό νερό. Έχει σημείο βρασμού 101,4οC, σημείο πήξης 3,8 οC και λαμβάνεται από το κοινό νερό με ηλεκτρόλυση. Επίσης η πυκνότητά του είναι μεγαλύτερη από εκείνη του κοινού νερού για το λόγο αυτό, ένα παγάκι από βαρύ ύδωρ βυθίζεται στο νερό σε αντίθεση βέβαια με το συνηθισμένο παγάκι το οποίο επιπλέει. Για να παραχθεί 1 γραμμάριο βαρέος ύδατος απαιτούνται περίπου 10 κιλά φυσικού νερού. Δεν πρόκειται βέβαια για παρασκευή αλλά για απομόνωσή από το φυσικό νερό μέσω ηλεκτρόλυσης, μια διαδικασία η οποία είναι ιδιαιτέρως δαπανηρή. Μετά από διάφορα πειράματα που έχουν γίνει, διαπιστώθηκε ότι το βαρύ ύδωρ επηρεάζει την ανάπτυξη των ζωικών οργανισμών μέσα σε αυτό, μόνο ως προς το ότι επιβραδύνει το ρυθμό της. Οι ίδιοι οργανισμοί δηλαδή αναπτύσσονται με μεγαλύτερη ταχύτητα μέσα στο κοινό νερό παρά μέσα στο βαρύ ύδωρ.

Μεγάλη σημασία έχει η ιδιότητα του βαρέος ύδατος να μειώνει την ενέργεια των νετρονίων. Ακριβώς γι' αυτόν το λόγο χρησιμοποιείται στους πυρηνικούς αντιδραστήρες ως επιβραδυντής.

Ένα από τα πρώτα εργοστάσια παραγωγής βαρέος ύδατος υπήρξε η μονάδα Vemork της υδροηλεκτρικής εταιρείας Norsk Hydro της Νορβηγίας κοντά στην πόλη Rjukan, της κομητείας Telemark. Το εργοστάσιο κτίστηκε το 1934 με σκοπό την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και αμμωνίας για λιπάσματα. Η επιτόπια παραγωγή φθηνής ηλεκτρικής ενέργειας από τις άφθονες υδατοπτώσεις επέτρεπε την ηλεκτρολυτική παρασκευή υδρογόνου για τη σύνθεση της αμμωνίας με τη μέθοδο Haber-Bosch. Σύντομα διαπιστώθηκε από τους Νορβηγούς επιστήμονες Leif Tronstad (Καθηγητής του Τεχνολογικού Ινστιτούτου του Trodheim) και Jomar Brun (Χημικός, τότε επικεφαλής αρχιμηχανικός της μονάδας ηλεκτρόλυσης) ότι το εργοστάσιο Vemork πληρούσε κάθε προϋπόθεση παραγωγής, αφού ούτως ή άλλως καθημερινά ηλεκτρολύονταν μεγάλες ποσότητες φυσικού ύδατος. 'Ετσι, οργάνωσαν στο εργοστάσιο μια μονάδα παραγωγής και καθαρισμού βαρέος ύδατος. Η πρώτη ποσότητα, με ισοτοπική καθαρότητα 99%, ήταν έτοιμη τον Ιανουάριο του 1935 με κόστος μόλις 50 cent/g, περίπου το 1/10 της τότε τιμής του βαρέος ύδατος που παραγόταν στις ΗΠΑ.

Στη Γερμανία της εποχής εκείνης υπήρχαν διάσημοι επιστήμονες όπως οι Werner Heisenberg, Walter Bothe, Paul Harteck και o Klaus Clusius που γνώριζαν την αξία του βαρέος ύδατος και είχαν ήδη πειραματισθεί με το υλικό. Για να μπορέσουν να συνεχίσουν τα πειράματα σχάσης με φυσικό ουράνιο θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί ως επιβραδυντής νετρονίων βαρύ ύδωρ ή υπερκαθαρός γραφίτης, που ήταν εξαιρετικά δαπανηρός και δυσεύρετος σε καιρό πολέμου. Οι Γερμανοί, μετά την κατάληψη της Νορβηγίας, συνέχισαν ακόμη πιο εντατικά την παραγωγή του βαρέος ύδατος στο Vemork με σκοπό την αποστολή του στα εργαστήρια πυρηνικών ερευνών στη Γερμανία και αύξησαν την ετήσια παραγωγή της μονάδας από 20 L σε 1 τόνο. Οι Σύμμαχοι γνώριζαν το γεγονός αυτό, όπως επίσης και τη σημασία του βαρέως ύδατος για το πυρηνικό πρόγραμμα των Γερμανών, το οποίο απέβλεπε προφανώς στην κατασκευή πυρηνικών όπλων.

Το εργοστάσιο έπρεπε με κάθε θυσία να σταματήσει τη λειτουργία του

Τον Οκτώβριο του 1942 ξεκίνησε η πρώτη φάση του σχεδίου με την εγκατάσταση τεσσάρων Νορβηγών πατριωτών στο οροπέδιο του Χάρντανγκερ με σκοπό να μελετήσουν τις εδαφολογικές συνθήκες και να σχεδιάσουν τις διόδους προσέγγισης του εργοστασίου. Οι Αρνε Κιέλστρουπ, Κλάους Χέλμπεργκ και Κνουτ Χάουγλαντ με επικεφαλής τον Γιανς Αντον Πάουλσον, έπεσαν με αλεξίπτωτο και έπιασαν αμέσως δουλειά. Κιέλστρουπ και Χέλμπεργκ ήταν ειδικευμένοι στα εκρηκτικά ενώ ο Χάουγκλαντ ειδικός στα τραντζίστορ και στους ασυρμάτους, είχε αναλάβει την επικοινωνία με τη βάση. Η κύρια δυσκολία της επιχείρησης αφορούσε την ίδια της επιβίωση των τεσσάρων ανδρών καθώς ο χειμώνας ήταν στο φόρτε του και η θερμοκρασία στα βουνά του Τέλεμαρκ σε υψόμετρο 1200 μ. ήταν μονίμως κάτω από τους –20 βαθμούς.

Ένα μήνα αργότερα όλα ήταν έτοιμα για τη δεύτερη φάση του σχεδίου. Ένα στρατιωτικό ανεμόπτερο με Βρετανούς κομάντο συνοδευόμενο από βομβαρδιστικά Χάλιφαξ ξεκίνησε για το προκαθορισμένο ραντεβού με την πρώτη ομάδα. Η επιχείρηση στέφθηκε από απόλυτη αποτυχία καθώς λόγω των κακών καιρικών συνθηκών, το ανεμόπτερο έκανε αναγκαστική προσγείωση σε λάθος σημείο ενώ ένα από τα βομβαρδιστικά έμεινε από βενζίνη και συνετρίβη. Όσοι κομάντος επέζησαν, έπεσαν στα χέρια των Γερμανών και αφού βασανίστηκαν για να αποκαλύψουν τα σχέδια τους, εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες.

Παρά την αποτυχία της επιχείρησης οι τέσσερις Νορβηγοί αποφάσισαν να παραμείνουν στη θέση τους ελπίζοντας σε μια δεύτερη απόπειρα από πλευράς των συμμάχων. Σε μια αυτοσχέδια παράγκα μέσα στο χιόνι κυνηγώντας τάρανδους, βρύα και λειχήνες πέρασαν τέσσερις ολόκληρους μήνες, μέχρι τα τέλη του Φλεβάρη.